Parfümdeki şebboy notası, bahçe bitkisi sarı şebboyun (Erysimum cheiri) çiçeğini anımsatan ballı, sıcak ve hafif baharatlı bir çiçek izlenimidir. Bu bir botanik nota adıdır; ancak nota listesinde görünmesi, formülde bu çiçekten elde edilmiş bir özüt bulunduğunu kanıtlamaz. Çoğu zaman bu etki başka materyallerle yeniden kurulan bir çiçek yorumudur.
Sarı şebboy mu, şebboy mu? Aynı adı taşıyan iki bitki
Türkçede "şebboy" adı tek bir bitkiye ait değildir. Gündelik kullanımda hem sarı şebboy (Erysimum) hem de bahçelerde sık görülen Matthiola türleri bu adla anılır. Türkiye Bitkileri veri tabanı Erysimum cheiri için "Sarışebboy" adını verir (kayıt). Bu sayfa İngilizcedeki "wallflower" notasını, yani sarı şebboyu anlatır.
GBIF taksonomi omurgasında eski adı Cheiranthus cheiri olan bitki, Erysimum cheiri adıyla turpgiller (Brassicaceae) ailesinde yer alır (GBIF kaydı). Matthiola ise aynı ailede ayrı bir cinstir. İki bitkinin çiçeği de güzel kokulu olabilir; fakat görünüşleri farklıdır. Sarı şebboyun dört taçyapraklı çiçekleri turuncu-sarıdan pas kahverengisine uzanan sıcak tonlarda, sıkı salkımlar halinde açar; yaprakları dar ve mızrak biçimlidir.
Parfüm meraklısı için bu ayrım önemlidir: Türkçe bir nota listesinde yalnız "şebboy" yazıyorsa, hangi çiçeğin kastedildiği markanın İngilizce veya Fransızca nota adından ("wallflower", "giroflée" ya da "stock", "matthiola") anlaşılabilir.
Sarı şebboy notası nasıl kokar?
Sarı şebboy notası parfüm yorumlarında çoğu zaman ballı, sıcak, hafif pudralı ve karanfilimsi baharatlı bir çiçek olarak tarif edilir. Bu bir duyusal betimlemedir, ölçülmüş bir bulgu değildir. Ballı yanı bal notasıyla, baharatlı yanı karanfil notasıyla karşılaştırılabilir; ancak sarı şebboy, bu iki materyalin toplamı değildir. Parlak beyaz çiçeklerin kremamsı yoğunluğu yerine daha kuru, kadifemsi ve sonbahar renklerini çağrıştıran bir çiçek etkisi beklenebilir.
Bir parfümde bu nota kısa bir çiçek parıltısı olarak da, kokunun sıcak merkezi olarak da kullanılabilir. Hangi rolü üstlendiğini nota adı değil, formülün tamamı belirler.
Gerçek sarı şebboy absolutü var mı?
Bir kimyasal dağıtıcısının kataloğunda "wallflower absolute" adlı bir ürün görünüyor (Parchem kaydı). Ancak bu kayıt yalnızca ticari adı gösterir; hangi bitkiden, nasıl üretildiğini ve neler içerdiğini kanıtlamaz. Bu yazı için incelenen hakemli kaynaklarda da böyle bir absolutün bileşimini ölçen bir analiz bulunamadı. Yani materyalin hiç var olmadığını söyleyemeyiz; yaygın ve bağımsız olarak doğrulanmış bir hammadde olarak belgelenmediğini söyleyebiliriz.
Pratik sonuç şudur: bir parfümün nota listesindeki "wallflower" ifadesi, nota adının içerik listesi olmadığı genel kuralının iyi bir örneğidir. Parfümcü çiçeğin ballı ve baharatlı yönlerini başka doğal veya sentetik materyallerle bir akor halinde kurabilir. Markanın kendi nota açıklaması, formül çözümü değil, kokuyu nasıl anlatmak istediğinin beyanıdır.
Bir sarı şebboy yağının kimyası ne gösteriyor?
Sarı şebboy kokusunu doğrudan ölçen yayınlar sınırlıdır. Mosleh, Azadi ve Mohagheghzadeh (2021), geleneksel İran tıbbı tarifine göre hazırlanan bir sarı şebboy yağını inceledi (çalışma). Bu yağ, kurutulmuş çiçeklerin suda kaynatılması ve elde edilen kaynatmanın susam yağında suyu uçana dek pişirilmesiyle yapıldı. GC-MS analizi 11 uçucu bileşen saptadı; başlıcaları timol (%28,13), karvakrol (%21,63) ve dodekandı (%11,50).
Bu sonucu dikkatle okumak gerekir. Ölçülen şey canlı çiçeğin havaya verdiği koku ya da bir parfüm absolutü değil, ısıl işlem görmüş, susam yağına aktarılmış tek bir geleneksel preparattır. Oranlar bu örneğe özgüdür. Timol ve karvakrolün kekik benzeri baharatlı yönü, çiçeğe sıkça yakıştırılan baharatlı tonla örtüşüyor gibi görünse de, bu çalışma o algıyı açıklamak için tasarlanmamıştır. Sarı şebboy kokusunun kimyasal "imzası" henüz bu tür tek bir analizle tanımlanamaz.
Zehirli bir bahçe çiçeği: bilinmesi gerekenler
Sarı şebboy güzel kokulu bir süs bitkisidir, ancak yenilecek veya demlenecek bir bitki değildir. Züst ve arkadaşları (2020), E. cheiri'yi de kapsayan 48 Erysimum türünü inceledi ve biri dışında tümünün kardenolid ürettiğini bildirdi (çalışma). Kardenolidler kalp üzerinde etkili bileşiklerdir; aynı türler hardal ailesine özgü glukozinolatları da taşır. Mosleh ve arkadaşları (2021) da inceledikleri yağda, kaynatmada ve çiçek örneklerinde kardenolid bulunduğunu ve olası kalp etkilerinin dikkate alınması gerektiğini belirtti (çalışma).
Bu bulgular bitkinin kendisi ve geleneksel preparatlar içindir. Bir parfümdeki sarı şebboy notasının güvenliği hakkında ne olumlu ne olumsuz bir sonuç verir; notanın çoğu zaman çiçek özütü içermeyebileceğini de hatırlayın. Bitkiyi evde yağ, çay veya ilaç yapmak için kullanmayın.
Bitki nasıl görünür, nerede yetişir?
Wikipedia'nın bitki maddesine göre sarı şebboy, çoğu kez iki yıllık olarak yetiştirilen çok yıllık otsu bir bitkidir ve 15–80 cm boylanabilir (madde). Aynı kaynak kökenini güneydoğu Avrupa ve Akdeniz havzası olarak verir, yabani halde kayalık yerlerde yetiştiğini, Orta Avrupa'da ise eski dönemlerde yerleşmiş bir bahçe kaçağı sayıldığını belirtir. Sapın ucunda 10–30 adet, nektarlı ve güçlü kokulu çiçek toplanır; tozlaşmayı arılar ve bombus arıları yapar.
Renk de bu notanın anlatımını besler. Aynı maddeye göre taçyapraklardaki sarıdan kahverengiye ve kızıla uzanan tonlar, kırmızı bir antosiyanin olan siyanidinin karotenoidlerle birlikte bulunmasından doğar; yabani form altın sarısıdır. Parfüm metinlerindeki "kadifemsi, sonbahar renkli çiçek" anlatımı bu görünüşten de beslenir. Ancak renk koku hakkında bir ölçüm değildir: koyu kızıl bir çeşidin, sarı bir çeşitten daha "baharatlı" koktuğunu gösteren bir veri bu yazı için bulunamadı.
Kimyanın henüz yanıtlamadığı sorular
Yukarıdaki analiz, bu çiçek için asıl eksiği de gösterir: canlı çiçeğin havaya verdiği koku bileşiklerini hakemli bir çalışmada ölçen, bu yazı için doğrulanabilmiş bir veri bulunamadı. Dolayısıyla "şu molekül şebboy kokusunu verir" demek mümkün değildir. Bir bitkinin taşıdığı savunma kimyası ile çiçeğinin kokusu da aynı şey değildir. Züst ve arkadaşlarının (2020) ölçtüğü kardenolidler ve glukozinolatlar yaprak kimyasıyla ve böceklere karşı savunmayla ilgilidir (çalışma). Bu nedenle bu bileşikleri notanın koku profiline bağlamak yanlış olur.
Pratikte bunun anlamı şudur: Sarı şebboy notasını değerlendirirken elinizdeki en güvenilir araç kendi burnunuz ve kokuyu yan yana denemektir. Bahar döneminde gerçek bir çiçeği koklayabilirseniz, kâğıt üzerindeki notayla karşılaştırın ve benzerliğin ballı yönde mi, baharatlı yönde mi kurulduğuna bakın. Bu karşılaştırma formül hakkında bir şey kanıtlamaz, ama parfümcünün çiçeğin hangi yönünü seçtiğini anlamanıza yardım eder.
Sarı şebboy hangi notalarla uyum sağlar?
Ballı ve baharatlı bir çiçek olarak tarif edildiği için sarı şebboy notası genellikle sıcak çiçek ve baharat yorumlarıyla düşünülür. Bal, karanfil ve pudralı çiçek tonları bu karakteri güçlendirebilir; yeşil ve narenciye notaları ise daha ferah bir bahar bahçesi yorumuna çekebilir. Bunlar olası yönlerdir, sabit reçeteler değildir: aynı nota adı, doz ve eşlik eden materyallere göre çok farklı sonuçlar verebilir.
Bir parfümde sarı şebboyu ayırt etmek isterseniz, açılıştan sonraki ilk dakikalarda ballı-çiçeksi sıcaklığa ve hafif kuru, baharatlı kenara odaklanın; nota listesinde İngilizce adın "wallflower" mı yoksa "stock" mu olduğunu da kontrol edin.
