Buşman mumu notası, güneybatı Afrika çöllerinde yetişen Sarcocaulon cinsi dikenli sukulent bitkilere dayanan, sıcak ve reçinemsi bir botanik notadır. Bu bitkilerden en az birinin, Sarcocaulon mossamedense'nin reçinoidi parfümcülere satılır. Yine de nota listesinde bu adı görmek, formülde gerçek reçinoid bulunduğunu kanıtlamaz; nadir bir materyalin izlenimi başka maddelerle de kurulabilir.
Mum gibi yanan bir bitki
"Bushman candle" adı birkaç Sarcocaulon türü için kullanılan bir halk adıdır. Ad, bitkinin gövdesindeki yanıcı mumsu tabakadan gelir: bir bitki tanıtım sitesi, Sarcocaulon crassicaule için bu adın gövdeleri kaplayan yanıcı mum tabakasına gönderme yaptığını yazar (Desert Tropicals). Aynı sayfa bitkinin Afrikaanca adını da "Groot Kersbos" (büyük mum çalısı) olarak verir.
Adın ilk kelimesi, güney Afrika'nın San halkları için tarihte kullanılmış bir dış addan gelir. Bu yazıda onu yalnızca yerleşik bitki ve nota adı olarak kullanıyoruz. Türkçede yerleşik bir karşılığı olmadığından "buşman mumu" bir çeviri addır.
Sarcocaulon mu, Monsonia mı? Ad sorunu
Bu bitkilerin cins adı tartışmalıdır. Bazı kaynaklar onları ayrı Sarcocaulon cinsinde tutar; başkaları ise Monsonia içine alır. GBIF taksonomi omurgası, Sarcocaulon mossamedense'yi sardunyagiller (Geraniaceae) ailesinde Monsonia mossamedensis'in sinonimi olarak listeler (GBIF kaydı).
Okur için pratik sonuç şudur: bir tedarikçi listesinde ya da makalede Sarcocaulon ve Monsonia adlarını aynı bitki için görebilirsiniz. Bu bir hata değil, botanik sınıflandırmadaki güncellemenin yansımasıdır. Parfümeri literatürü ve satıcılar çoğu zaman eski Sarcocaulon adını kullanmayı sürdürür.
Gövdeden reçinoide
Parfümeride kullanılan materyal bir reçinoiddir; yani bitki materyalinden çözücüyle elde edilen, reçinemsi ve koyu bir ekstrakttır. Doğal parfüm materyalleri satan Aftelier, ürününü Namibya'dan, yabani toplanmış Sarcocaulon mossamedense reçinoidi olarak tanıtır ve organik tahıl alkolünde %50 seyreltilmiş halde satar (ürün sayfası).
Bu bilgi tek bir tedarikçinin beyanıdır. Reçinoidin hangi yöntemle, hangi çözücüyle ve bitkinin tam olarak hangi kısmından üretildiği, kamuya açık hakemli bir kaynakta doğrulanmadı. Bu yazı için incelenen kaynaklarda bu materyalin kimyasal bileşimini ölçen bir çalışmaya da ulaşılamadı.
Buşman mumu nasıl kokar?
Aftelier, reçinoidin kokusunu amber, karamel, vanilya ve tütsü yönünde sıcak notalarla dolu diye tanımlar (ürün sayfası). Bu bir satıcı betimlemesidir, ölçülmüş bir bulgu değildir; farklı partiler ve seyreltmeler farklı kokabilir.
Bu betimleme, notayı tanıdık reçinelerle karşılaştırmayı kolaylaştırır. Tütsü notası daha kuru ve havadar bir reçine-duman izlenimi verebilir; benzoin vanilyamsı, balsamik bir tatlılık taşır; labdanum ise koyu, amberimsi ve hafif deri benzeri bir derinlikle anılır. Buşman mumu bu ailede, satıcının tarifine göre karamelli ve sıcak bir yerde durur. Bu karşılaştırmalar bir kokunun yerini anlatmak içindir; materyallerin birbirinin yerine kullanılabileceği anlamına gelmez.
Çölde yaşayan bir bitkinin balmumu kabuğu
Mum adının arkasındaki yapıyı en ayrıntılı anlatan kaynaklardan LLIFLE ansiklopedisi, Monsonia crassicaulis'i 20–60 cm boyunda, yaprak döken sukulent bir çalıcık olarak tanımlar (kayıt). Kaydına göre dalların dış örtüsü yarı saydamdır ve mumla doymuştur; bu örtü yeşil bitkide bile dumanlı bir alevle yanar. Yapraklar kısa ömürlüdür, iyi yağışlardan sonra çıkar, kuraklıkta dökülür; sapların kalıcı kısmı dikene dönüşür. Çiçekler soluk sarıdan beyaza, 3–5 cm çapındadır.
Bu betimleme parfüm için kullanılan S. mossamedense için değil, yakın bir tür içindir; yine de kuru iklimde su kaybına karşı kalın bir mumlu örtü taşıyan bitki grubunu anlamak için yararlıdır. Desert Tropicals da S. crassicaule'nin kökenini batı Güney Afrika'nın kış yağışlı bölgesinden Namibya'ya uzanan alan olarak verir (sayfa). Monsonia cins adı ise Cape bölgesinde bitki toplayan Lady Anne Monson'dan (1714–76) gelir (Wikipedia).
Malzeme nasıl toplanıyor? Yalnız satıcının anlattığı
Aftelier, ürün sayfasında bitki öldüğünde yerde bir tür mum bıraktığını ve bunun Himba halkı tarafından sürdürülebilir biçimde toplandığını yazar (ürün sayfası). Bu ilginç bir ayrıntıdır, ama bu yazı için bağımsız bir kaynakla doğrulanamadı; bu yüzden kanıtlanmış bir üretim zinciri olarak değil, satıcının beyanı olarak okunmalıdır. Aynı sayfa materyali orta nota karakterinde, tatlı-reçineli aileden sayar ve çiçek notalarıyla iyi birleşeceğini önerir.
Bu ayrıntı başka bir şeyi de düşündürür: canlı bitkinin kabuğunu kesmek ile ölmüş bitkinin kalıntısını toplamak aynı şey değildir. Hangi yöntemin geçerli olduğunu ve bunun çevresel sonucunu ölçen bir çalışma bu yazı için bulunamadığından, "sürdürülebilir" sözcüğü de satıcının ifadesi olarak kalır.
Kokuyu kâğıtta ve tende nasıl değerlendirirsiniz?
Bu materyalde kimyasal analiz bulunmadığı için en somut bilgi, satıcının verdiği amber, karamel, vanilya ve tütsü sözcükleridir. Bunları bir kontrol listesi gibi kullanabilirsiniz: kâğıtta önce tatlı, karamelimsi sıcaklığı, sonra reçineli ve tütsümsü kenarı arayın. Yalnız tatlı bir vanilya duyuyorsanız bu, nota adının içeriği kanıtlamadığını bir kez daha hatırlatır: aynı sözcükler genel bir amber akoruyla da anlatılabilir. Sonuç, seyreltme oranına ve eşlik eden materyallere bağlıdır.
Aynı ada sahip türleri ayırmak
Bushman candle adı tek bir türe özgü olmadığı için boy ve çiçek ayrıntıları da kaynağa göre değişir. Desert Tropicals, S. crassicaule için en çok 30 cm boy ve açık krem çiçekler verirken Sarcocaulon burmannii gibi eş anlamlı adları da listeler (sayfa). Bir tedarikçi belgesinde tür adını okumak bu yüzden yalnızca "bushman candle" yazısından daha çok şey söyler.
Neden nadir görülür ve nota olarak neden kullanılır?
Buşman mumu, büyük hacimlerde ticareti yapılan klasik reçinelerden biri değildir. Kaynaklarda yalnızca küçük, doğal parfüm odaklı bir tedarikçinin ürünü olarak görünür; yabani toplanan bir bitkiden gelmesi de arzı sınırlayabilir. Bu nedenle bir parfümün nota listesinde "bushman candle" yazması, ilginç bir materyalin adını öne çıkarma tercihi olabilir; formülde gerçekten bu reçinoidin bulunup bulunmadığı ise ancak markanın açık beyanıyla bilinebilir.
Nota adının içerik listesi olmadığı genel kuralı burada da geçerlidir. Notayı bir parfümde ararken, karamelli-amberimsi sıcaklığın tütsü benzeri reçinemsi bir kenarla birleşip birleşmediğine dikkat edin.
